• Database vol kerkelijke documenten
  • Geloofsverdieping
  • Volledig in het Nederlands
  • Beheerd door vrijwilligers

Zoeken in kerkelijke documenten en berichten

x

Transponeer


Laatste wijziging: 7 april 2020

EN CE M®IS

1 Begroeting

In deze maand September, die zo geschikt is voor wetenschappelijke congressen, hebt ook gij, heren, in Rome uw zesde internationaal congres voor microbiologie willen houden, dat weids en met zorg is georganiseerd in secties en „symposia"; en gij hebt ons bij die gelegenheid een bezoek willen brengen. Wij zijn bijzonder gevoelig voor deze geste, want u weet, dat wij een hoge achting hebben voor mensen van wetenschap en in het algemeen voor allen die hun krachten wijden aan de idealen, die de mensheid verheffen.

2 De oorlog tegen de microben

2                              Terwijl men gewoonlijk de geschiedenis van de

mens samenvat als een opeenvolging van oorlogen, die zonder medelijden en helaas dikwijls ook zonder reden doden, zijn er nog andere niet minder dodelijke gevechten, die moeilijker zijn en meer in het geheim worden gevoerd, nl. die tegen onzichtbare vijanden, de mateloos kleine microben. Een schijnbaar zeer ongevaarlijke vijand, wiens afmetingen variëren tussen enkele duizendste en enkele millioenste milimeters, maar die zich met een wonderbaarlijke snelheid kan vermenigvuldigen en verschrikkelijke vergiftigingen kan veroorzaken, die het organisme, dat er door werd overweldigd, aansteken en dikwijls verwoesten.

En ce mois de septembre, si propice aux congrès scientifi-ques, vous avez voulu, vous aussi, Messieurs, tenir à Rome votre VIe Congrès International de Microbiologie, organisé en sections et „symposia" d'une manière aussi vaste que soigneuse, et venir, à cette occasion, Nous rendre visite. Nous sommes particuiièrement sensibles à votre démarche, car, vous le savez, Nous ne ménageons pas Notre estime aux hommes de science et, en général, a leus eeux qui consa-crent leurs forces aux ideals qui ennoblissent 1'humamté.

Si 1'on resume habituellement 1'histoire de 1'homme en une succession de guerres qui tuent sans pitié et souvent, hélas!, sans raison, it est d'autres batailles non moins meurtrières, plus ardues a mener et plus sournoises, celles qui se livrent contre des ennemis invisibles, les infiniment petits, les microbes. Un ennemi d'apparence bien inoffensive, cependant, dont les dimensions varient de quelques milljèmes à quel-ques millionièmes de millimètre, mais doté du pouvoir de se multiplier aver une rapidité prodigieuse et d'élaborer de redoutables toxines, qui empoisonnent et souvent détruisent 1'organisrne qui s'est laissé envahir.

Saura-t-on jamais ce qu'était aux époques antérieures la terreur des malheureux, sur qui s'abattaient les épidémies; des villes, des pays se dépeuplaient en quelques semaines,

 

3 De gesel van de besmettelijke ziekteij

Zal men wel ooit te weten komen, hoe groot in 3 vroeger tijden de ontzetting was van de ongelukkigen, die door besmettelijke ziekten werden getroffen? Hele steden, ja landen werden in enkele weken ontvolkt bij gebrek aan het geneesmiddel, dat het kwaad kon stuiten door de oorzaak er van te neutraliseren. Een van deze gesels, de typhus exanthematicus, die slachtoffers bij millioenen heeft gemaakt, scheen zo nauw met het lot van de mensheid verbonden, dat men hem de naam van „historisch" heeft gegeven. Reeds in de oudheid heeft Thueydides, de schrijver van de Peloponnesische oorlog, ons een befaamde, en in haar nauwkeurigheid zo tragische beschrijving gegeven van de „pest van Athene". Maar om de weg te wijzen voor krachtdadige prophylactische maatregelen was het genoeg, dat Charles Nicolle ontdekte, welk insect de verantwoordelijke microbe overbracht. Sinsdien heeft de systematische ontsmettingspraktijk een van de moorddadigste gevolgen weggenomen, die de oorlogen in de middeleeuwen en ook in later tijden bijna onvermijdelijk na zich sleepten.

4 Bestrijding er van in onze dagen

Tegenwoordig zijn pest, typhus, cholera, pokken, ten minste in de westerse landen, nauwelijks meer dan namen, die nog een gevoel van afschrik wekken, omdat ze herinneren aan langverleden rampen en aan de helden, die niet geaarzeld hebben, hun leven te wagen en te geven om ongelukkigen te helpen. Heden kent men de verwekkers van deze ziekten; men weet, hoe men hun schadelijke werking kan verhinderen en vooral, hoe men het binnendringen

faute d'un remède capable d'arréter le mal, en neutralisant sa cause. L'un de ces flégux, le typhus exanthématique, dont les victimes se sont comptées par millions, semblait si in-timement lie au sort de Phumanitd qu'on lui a donne le nom d'„historique". Déjà dans 1'Antiquit6, Phistorien de la guerre du Péloponèse, Thucydide, a tracé de la „peste d'Athèmes" une description fameuse et tragique dans sa precision. Mais ii a suffi pour tracer la vote à des mesures prophylactiques efficaces que Charles Nicolle découvrït quel insecte trans-mettait le microbe responsible. Depuis lors la pratique sys-tématique de la désinfection a supprimé Tune des consequences les plus meurtrières qu'entrainaient presque inévi-tablement les guerres du Mayen-Age et des temps modernes.

A present, peste, typhus, cholera, variole ne sont presque plus, dans les pays d'Oecident du moins, que des noms sur lesquels plane encore un sentiment d'effroi, le souvenir de catastrophes lointaines et celui des heros, qui Wont pas he-site a exposer et à donner leur vie pour venir au secours des infortunés. Aujourd'hui, on connait les agents de ces maladies, on sait comment les empêcher de nuire et surtout pré-venir leur invasion. De vastes laboratoires, dates d'équipe-ments modernes, fabriquent en abondance vaccins et serums qui fourniront A Porganisme le moyen de lutter efficacement

 

122                                                                                                                 1                                                                                                                        123

 

er van kan voorkomen. Uitgebreide en modern geoutilleerde laboratoria maken in overvloed entstoffen en serums klaar, die aan het organisme het middel verschaffen om afdoende de besmetting te bestrijden. Reeds in de 19e eeuw, maar vooral in deze laatste jaren, heeft men dan ook opzienbarende successen bereikt. Wat een levens zijn er niet gered door het gebruik van antibiotica vooral in de laatste oorlog!

5 Verdiensten van de microbiologie

5 De microbiologie kan er zich dus loet reden op beroemen, dat zij uitstekende diensten aan de mensen heeft bewezen, diensten zo algemeen erkend en gewaardeerd, dat wij er niet langer over hoeven uit te weiden.

6 Wetenschappelijke betekenis van de microbiologie

6 Maar naast dit praktisch nut heeft zij ook een zeer hoge wetenschappelijke betekenis. Vooreerst al om de eenvoudige reden, dat de mens gemakkelijk gevoel heeft voor alles wat het geheim van zijn leven betreft, en de microben zijn zowel ten goede als ten kwade met ons leven verbonden. Vervolgens ontdekt men met verbazing, naar gelang men de meest elementaire wezens bestudeert, dat zij achter hun schijnbaar zo eenvoudige vorm nog een uiterst ingewikkelde samenstelling verbergen en problemen stellen zó moeilijk, dat zij de onderzoeker prikkelen en zijn weetgierigheid verscherpen.

7 Geschiedenis van de microbiologie

7 Wat is de geschiedenis van uw wetenschap boeiend! Het bestaan van microben werd in de 16e eeuw aangenomen door enkele voorlopers en in de 17e eeuw

contre 1'infection. Au 19e siècle déjà, mais surtout ces der-nières années, on a remporté aussi des succès spectaculaires. Que de vies sauvées par l'emploi des antibiotiques, en particulier pendant la dernière guerre!

La microbiologie se glorifie done avec raison d'avoir rendu des services éminents aux hommes, services tellement connus et appréciés qu'il nest pas besoin de Nous y étendre plus longuement.

Mais à Bette utilité pratique, elle joint encore un intérét scientifique des plus vifs. Pour le simple motif d'abord que 1'homme se passionne aisément pour tout ce qui concerne le mystère de sa vie, et les microbes sont, en bien comme en mal, intimement liés à la nótre. Et puis, au fur et à mesure que 1'on étudie les @tres les plus élémentaires, on découvre avec stupeur que, sous leur simplicité apparente, íls renferment encore une prodigeuse complexité et posent des problè-mes, dont la difficulté stimule le chercheur et aiguise sa curiosité.

Histoire captivante que celle de votre science! L'existence des microbes est affirmée au 16e siècle par quelques préeur-seurs et prouvée au 17e par le naturaliste Van Leeuwenhoek, qui pour la première fois utilise à cette fin le microscope. Mais ce n'est que depuis un peu plus de cent ans que

 

bewezen door de natuurkundige van Leeuwenhoek, die voor het eerst tot dit doel de microscoop gebruikte. Maar nauwelijks meer dan honderd jaar kent men hun rol bij het ontstaan en overbrengen van besmettelijke ziekten. Inderdaad, heeft Augustino Bassi da Lodi in 1835 na 25 jaren geduldig vorsen omtrent een ziekte van de zijderups en dank zijn streng toegepaste onderzoekingsmethoden de pathogene eigenschappen van een cryptogame parasiet duidelijk aangetoond. Sindsdien heeft een snelle vooruitgang, gekenmerkt door beroemde ontdekkingen en illustre namen als die van Pasteur en van Koch, de microbiologie gemaakt tot een indrukwekkend wetenschappelijk systeem. En toch wat een uiterst nauwkeurige en ingewikkelde onderzoekingen!. Het betreft hier, de nietigste en meest vluchtige levensvormen te observeren en te beschrijven van wezens, die soms uiterst rudimentair zijn en die hun verschillende levensfuncties uitoefenen door nauwelijks gedifferentieerde organen. Na een eeuw van arbeid is men tot een genoegzame kennis van de micro-organismen en van hun morphologische en functionele kenmerken gekomen. En toch blijven er, ondanks optische instrumenten, ondanks de electronenmicroscoop die tot 50.000 maal vergroot en het mogelijk maakt, de allerkleinste virussen te photographeren, nog zoveel duistere punten, en blijft nog zoveel onbekend omtrent de structuur van de microben, hun chemische samenstelling, hun veranderingen en de manier, waarop ze ziekten verwekken.

8 Moeilijkheid van het microbiologisch onderzoek

Toch moet men zich verwonderen over het vernuf- 8 tige van de onderzoekingsmiddelen, zoals de keus en

Pon connait leur róle dans la genèse et la transmission des maladies infectieuses. En 1835, 'en effet, après vingt-cinq ans de recherches patientes sur une maladie du ver à sole, et gráce à Papplication d'une méthode expérimentale rigou-reuse, Augustin Bassi da Lodi démontrait clairement les propriétés pathogènes d'une cryptogame parasite. Depuis lors, une avance rapide, jalonnée de découvertes célèbres et de noms illustres, comme ceux de Pasteur et de Koch, a permis à la microbiologie de se constituer en un corps de science imposant. Pourtant quelles recherches délicates et compliquées! II s'agit d'observer et de décrire les formes de la vie les plus ténues et les plus fugaces, des étres extréme-ment rudimentaires parfois, dont les diverses fonctions We-xercent par des organes à peine différenciés. Après un siècle de travail, on est arrivé à une connaissance suffisante des micro-organismes et de leurs caractéristiques morphologi-ques et fonctionnelles. Cependant, malgré les instruments d'optique, malgré le microscope électronique, dont les grossis-sements vont jusqu'A cinquante mille fois et permettent de photographier les virus les plus petits, que de points encore obscurs, que d'inconnues encore au sujet de la structure des microbes, de leur composition chimique, de leurs variations, de Is, manière dont ellen eiercent leur pouvoir pathogène!

 

124                                                                                                                                                                   125

 

samenstelling van kweekplaatsen, de methode van isolatie, de kleurentechniek, de proefnemingen op dieren. Voor elk van deze micro-organismen heeft men eigen procédé's moeten volgen, hun gedrag en de ontwikkeling van de reeksen moeten observeren, want deze levende wezens veranderen, krijgen nieuwe eigenschappen en ontwikkelen nieuwe verdedigingsmiddelen tegen aanvallen, waaraan ze blootstaan; men kent de gevallen van hun weerstand tegen sulfamiden en antibiotica. De krachten van het leven tonen zich hier nog op veel treffender wijze dan bij hogere wezens. Hier is in het bijzonder te vermelden de eigenschap van sommige soorten bacteriën, die om hun voortplanting te verzekeren, sporen vormen, bekleed met een dik vlies, en die daardoor in staat zijn, weerstand te bieden aan physieke en chemische werkingen van buiten, aan verdroging, aan het zonlicht en aan hoge temperaturen.

9 Moderne resultaten van de microbiologie

9                     Een van de meest belangrijke veroveringen van de

microbiologie, waarbij al de hulpbronnen van deze wetenschap zijn benut, is zeker wel de ontdekking en de studie van filtreerbare virussen. De ziekten, die zij veroorzaken, heeft men kunnen bestrijden nog voor men hun aard nauwkeurig kende. Jenner en Pasteur wisten nog niet, dat pokken en hondsdolheid fundamenteel verschillen van andere besmettelijke ziekten. Maar sinds het begin van deze eeuw hebben de onderzoekingen omtrent de filtreerbaarheid van hun kiemen het mogelijk gemaakt om hun gedaante te bepalen, en dank aan het gebruik van allerlei technische middelen, zoals centrifugatie, draaiende polarisatie,

On doit s'emerveiller cependant devant Pingéniosite des moyens d' investigation: le choix et la composition des terrains de culture, les methodes d'isolement, les techniques de coloration, 1'experimentation sur Panimal. Pour chacun de ces micro-organismes, it a fallu employer des procédés adé-quats, observer leur comportement, 1'6volution des souches, car ces @tres vivants se modifient, acquièrent de nouvelles propriétés, développent devant les attaques, dont ils Bont 1'objet, de nouveaux moyens de defense: on connait bien les cas de résistance aux sulfamiden et aux antibiotiques. Les ressources propres à la vie apparaissent ici de faoon encore plus frappante que chez les étres supérieurs. Ne faut-il pas souligner la propriété de certaines especes bactdriennes qui, pour assurer leur reproduction, forment des spores revêtues d'une epaisse membrane et se rendent par là capables de resister aux agents externes physiques et chimiques, à la des-sication, à la lumiere solaire, aux temperatures elevees.

L'une des plus intéressantes conquétes de la microbiologie, ou se sont deployees touter les ressources de cette science, est certainement la découverte et 116tude des virus filtrables. Les maladies qu'ils provoquent ont pu être combattues avant que Pon connut leur nature exacte. Jenner et Pasteur igno-raient que la variole et la rage fussent differentes fonda-mentalement d'autres maladies infectieuses. Mais depuis le début du siècle, des recherches sur la filtrabilité de ces

 

bestraling met x-stralen, heeft men de meest nauwkeurige gegevens omtrent hun vorm verkregen. In 1935 ontdekte men niet zonder verbazing een virus onder de vorm van . een zuiver chemisch product, dat men kon kristalliseren. Zo rees de moeilijke vraag over de natuur van de virussen. Nadat verschillende theorieën waren beproefd, ze gelijk te stellen met reuzen-moleculen van nucleo-proteine, maakte eindelijk de electronenmicroscoop het mogelijk om ze te zien, en bij de grootste ook bepaalde bijzonderheden van structuur waar te nemen, waardoor de verschillende theorieën meer genuanceerde stellingen konden innemen. Betreft het hier wezens, die een tot het uiterst beperkt rudimentair leven bezitten en alleen maar het vermogen hebben om zich voort te planten? Hebben ze een zelfstandige oorsprong of zijn het filtreerbare vormen, afkomstig van cellulaire organismen? De studie van deze kwesties is zonder twijfel aan specialisten voorbehouden, maar het wetenschappelijk belang er van ontgaat niet aan ontwikkelde mensen en ze kunnen bij gelegenheid zelfs het grote publiek interesseren. In dit verband willen wij bijzonder vermelden de microbiologie toegepast op de landbouw, de industriële microbiologie en de microbiologie van de gistingsprocessen, en de microbiologie van de zee; ook dit zijn wonderbare veroveringen van het menselijk werken voor wetenschappelijke en industriële vooruitgang.

10 Volharding vereist bij het microbiologisch on-

derzoek

Deze verschillende kanten van de microbiologie, 10 welke wij slechts vluchtig hebben bezien, doen toch

germes ont permis de determiner leur taille et, gráce à Fem-ploi de techniques variées, comme la centrifugation, la polarisation rotatoire, Is diffraction aux rayons X, d'acquerir des donnees plus precises sur leur forme. En 1935 on decou-vrait non sans etonnement un virus sous forme de produit chimique pur et cristallisable; ainsi surgissait la question difficile de la nature des virus. Après que certaines theories eurent tenté de les assimiler à des mollécules géantes de nucleo-proteine, le microscope électronique permit enfin de les voir et d'observer chez les plus gros d'entre eux certains details de structure, qui firent évoluer les theories vers des positions plus nuancees. S'agit-il d'ëtres possédant une vie rudimentaire, réduite à 1'extrëme et dotes de la seule fonc-tion de reproduction? Ont-ils une origine independante, ou sont-ils des formes filtrables derivees d'organismes cellulai-res? Questions dont 1'6tude est sans doute reservee aux specialistes, mais dont l'intérêt scientifique n'échappe pas aux esprits cultivés, et qui m@me, occasionnellement, intéressent le grand public. A ce propos, Nous Nous plaisons à mention-ner expressement la Microbiologie appliquëe à 1'agriculture, la Microbiologie industrielle et des fermentations et la Microbiologie marine, eiles aussi admirables conquêtes de Pacti-vité humaine pour le progrès scientifique et industriel.

Les aspects de la microbiologie, que Nous venons de par-courir rapidement, mettent en relief mieux que de longues

 

126                                                                                                                                                                     127

 

nog beter dan lange beschouwingen uitkomen, welke intellectuele en morele eigenschappen voor degenen, die er zich aan wijden, nodig zijn; hieronder vermelden wij met bijzondere nadruk het doorzettingsvermogen. Wie zal de moed en volharding beschrijven van de geleerde, die zich tientallen jaren bezig houdt met één en hetzelfde onderzoek, die daarbij stoot op onzichtbare hindernissen en al zijn middelen uitput om nieuwe, nog nauwkeuriger en sneller methoden van onderzoek te vinden, en die gespitst is op een heel klein detail, dat de sleutel van het probleem bevat, maar met zijn meest verfijnde listen schijnt te spotten. Alle geleerden hebben het ondervonden en menigeen heeft het met nadruk herhaald: die of die ontdekking is de vrucht van langdurige, systematische inspanning en van een eindeloos geduld. Als het toeval soms het uur van de ontdekking ook al bespoedigt, dan is dat toch maar een heel bijkomstige factor. Want men moet hier niet alleen zien, men moet ook de draagwijdte van het verschijnsel, dat men observeert, begrijpen en er zoveel mogelijk partij van trekken. Bezorgd als gij zijt voor de verdere ontwikkeling van uw wetenschap en voor de kostbare diensten, die zij aan de mensen nog kan bewijzen, zult gij dan ook niet toegeven aan de bekoring van het gemakkelijke, of aan vermoeidheid of ontmoediging. Het is ontegenzeggelijk heel wat gemakkelijker om maar iets te beweren zonder voldoende bewijzen, dan de nog hypothetische waarde van zijn weten te erkennen en met veel moeite een beslissende proefneming te organiseren.

11 Bescheidenheid en objectiviteit van de ware

geleerde

11                   Gij zult ook de waarheid weten te aanvaarden van

welke zijde die ook komt, zelfs als zij uw eigen hypo-

considérations les qualités intellectuelles et morales requi-ses de ceux qui sly consacrent, et parmi lesquelles Nous soulignerons volontiers la ténacité. Qui dira le courage et la persévërance du savant appliqué durant des dizaines Wan-nées à une même recherche, se heurtant à d'invisibles obstacles, épuisant ses ressources à 1'inv'ention de nouveaux procédés d'investigation, plus précis et plus rapides, à 1'af-fut du détail infime qui renferme la clef du problème et semble se jouer de ses ruses les plus raffinées. Tons les grands savants font éprouvé et plus d'un 1'a répétd avec force: telle ou telle réussite est le fruit de longs efforts systématiques et d'une infinie patience. Si le hasard vient parfois avaneer Pheure de la découverte, it Wen est jamais qu'un facteur tout à fait secondaire, car it ne suffit pas de voir, it faut encore comprendre la portée du phénomène observes et en tirer tout le parti possible. Aussi, soucieux des développements ultérieurs de votre science, et des services précieux qu'elle peut encore rendre aux hommes, vous ne céderez pas aux tentations de facilité, a la fatigue, au dé-couragement. Yl est incontestablement plus aisé d'affirmer sans preuves suffisantes, que d'avouer 1'6tat encore hypo-

 

these veroordeelt. De bescheidenheid van de echte geleerde wekt altijd bewondering en waarborgt meer dan veel andere factoren het succes van zijn werk. Deze erkenning van de werkelijkheid zal hem ook behoeden voor de bekrompenheid van geest, welke zo treurig is bij een man, die zich aan wetenschappelijke arbeid wijdt, en zij zal hem in staat stellen om de grenzen van zijn speciaal vak te aanvaarden; maar daardoor juist kan hij ze overschrijden.

12 De microbiologie voert tot God

Het is ten slotte niet mogelijk, met aandacht de 12 natuur te bestuderen zonder onophoudelijk een wel gesluierde, maar toch altijd merkbare afstraling te ontdekken van de volmaaktheid van de Schepper, in haar onuitputtelijke vruchtbaarheid, in de ingewikkelde en fijne samenstelling ook van de nietigste wezens, en in het geheel van de verschillende plantaardige en dierlijke soorten en hun verhouding tot de mens.

13 Verwachtingen voor de toekomst

God, die de bron is van alles wat bestaat, verbergt 13 Zich voor onze zintuigen, maar men moet tot Hem gaan langs de weg van verstand en hart. Gij hebt het geluk, Zijn werk van nabij te onderzoeken, maar vooral om medewerkers te worden van Zijn vaderlijke Voorzienigheid. Behalve op theoretische doeleinden is immers uw wetenschap, gelijk wij hebben aangetoond, gericht op het behoud van het menselijk leven. Moge de gedachte aan die onwaardeerbare weldaden voor zoveel mensen, die voor ziekte worden behoed of aan de dood ontrukt, voor u een prikkel zijn bij het zware van uw dagelijkse arbeid. Gij zult daarin vinden de onverzwakte moed, die doorzet ondanks mislukking en teleurstelling. Er zijn nog grote

thétique de telle connaissance ou d'organiser à grand peine une expérienee déeisive.

Vous saurez aussi accepter la vérité d'ou qu'elle vienne, méme si ene condamne vos propres hypothèses. La modestie du vrai savant ne manque jamais de suseiter l'admiration et garantit plus que beaucoup d'autres facteurs le succès de son travail. Cette soumission au réel 1e preservera de 1'étroi-tesse d'esprit, si affligante chez un homme consacré aux travaux intellectuele, et lui permettra d'accepter les limiter de sa spécialité, et par le fait méme de les dépasser.

Enfin, it nest pas possible d'étudier attentivement la nature sans découvrir sans cesse dans sa fécondité inépuisable, dans la complexité et la délicatesse des étres méme les plus humbles, dans 1'ordonnance totale des différentes espèces végétales et animales et leur relation à 1'homme,, un reflet, voilé sans doute, mais toujours perceptible de la perfection du Créateur.

Dieu, source de toute existence, se dérobe aux sens, mais it faut aller vers Lui par une démarche de Pintelligenee et du coeur. Vous avez la joie de scruter de près son oeuvre, mais surtout de devenir les collaborateurs de sa Providence

 

128                                                                                                                                                                       129

 

vorderingen te maken, en nieuwe ontdekkingen zullen nog beter de werking van de ziekte-kiemen aantonen en het mogelijk maken om ze met nog meer succes te bestrijden, zonder nog te spreken over de belangrijke toepassingen van deze wetenschappelijke resultaten op agrarisch en industrieel gebied. Wij durven vertrouwen, dat de veroveringen in de toekomst even belangrijke vruchten zullen afwerpen als die, waarover gij u thans moogt verheugen.

14 Zegenwens

14                        Moge de Gever van het leven u met een diep in-

zicht in Zijn werk ook schenken het verlangen om een steeds meer gewaardeerde hulp te verlenen voor zoveel menselijk lijden. Moge Hij u persoonlijk zegenen, uw families, uw medewerkers en allen, die u dierbaar zijn.

 

Referenties naar dit dossier

 
Geen documenten gevonden!
 
Geen dossiers gevonden!
 
Geen berichten gevonden!
RK Documenten wordt mogelijk gemaakt door donaties van gebruikers.
© 1999 - 2020, Stg. InterKerk, Schiedam