• Database vol kerkelijke documenten
  • Geloofsverdieping
  • Volledig in het Nederlands
  • Beheerd door vrijwilligers

Zoeken in kerkelijke documenten en berichten

x
CATECHESI TRADENDAE
Catechese geven in onze tijd
HOOFDSTUK 3  -  De catechese in de pastorale en missionaire activiteit van de Kerk

HOOFDSTUK 3 - De catechese in de pastorale en missionaire activiteit van de Kerk

De catechese: een onderdeel van de evangelisatie
Stellig kan de catechese niet losgemaakt worden uit het geheel van de pastorale en missionaire activiteit van de Kerk. Toch heeft zij een specifiek karakter. De vierde vergadering van de algemene bisschoppensynode heeft zich over de vraag gebogen - zowel tijdens de voorbereidende fase als tijdens de werkzaamheden zelf. Die vraag heeft een weerslag op de publieke opinie, zowel binnen als buiten de Kerk.

Nu heeft het geen nut hier een nauwkeurige en formele definitie van de catechese vast te leggen. Die is trouwens op voldoende wijze uiteengezet in het ‘Algemeen Directorium voor de Catechese’. Congregatie voor de Clerus, Algemeen directorium voor de catechese, Directorium Catechisticum Generale (11 apr 1971), 17-35 Specialisten ter zake kunnen die definitie nader bestuderen en nauwkeuriger aflijnen.

Maar aangezien er in het dagelijks woordgebruik veel verscheidenheid bestaat, is het toch wel nuttig eenvoudig een paar hoofdzaken naar voren te halen met betrekking tot een juiste visie op de catechese. Die hoofdzaken staan trouwens duidelijk in kerkelijke documenten geformuleerd. Zonder die verduidelijking begreep men wellicht onvoldoende waarover het in catechese gaat en van welk belang zij is.

In het algemeen geformuleerd betekent catechese de geloofsopvoeding van kinderen, jongeren en volwassenen, vooral door middel van het onderricht in de christelijke leer; meestal gebeurt dit in een meer geordende samenhang met de bedoeling gelovigen in te leiden in de volheid van het christelijk leven. Een dergelijk onderricht verstrengeld met meerdere elementen van de pastorale zending van de Kerk die een catechetische kleur hebben, catechese voorbereiden of er uit voortvloeien zonder echter helemaal daarmee samen te vallen. Ik bedoel: de eerste aankondiging van het Evangelie of de missionaire verkondiging van het kerygma om het geloof voor het eerst te wekken; de apologetica of het zoeken naar argumenten om te geloven; het vieren van de Sacramenten; het volop deelnemen aan het leven van de kerkelijke groep; en tenslotte het getuigenis van een apostolisch en missionair leven.

Catechese en evangelisatie, zo kan allereerst gezegd worden, zijn noch gescheiden of tegengesteld, noch volledig identiek aan elkaar, maar wel door innerlijke samenhang met elkaar verbonden en complementair.

De apostolische aansporing H. Paus Paulus VI - Postsynodale Apostolische Exhortatie
Evangelii Nuntiandi
Over de Evangelisatie in de Moderne Wereld
(8 december 1975)
van 8 december 1974 over de evangelisatie van de wereld in deze tijd, heeft niet ten onrechte duidelijk gemaakt, dat evangelisatie met als doel de Blijde Boodschap ten leven aan alle mensen te brengen, een rijke, veelomvattende en dynamische realiteit is, bestaande uit essentiële maar uiteenlopende elementen of, indien men die term verkiest, diverse momenten. Ze moeten samen bekeken worden, binnen de eenheid van één en dezelfde beweging. Vgl. Congregatie voor de Clerus, Algemeen directorium voor de catechese, Directorium Catechisticum Generale (11 apr 1971), 17-24 Stellig is de catechese één van de elementen uit dat gehele verloop van de evangelisatie.

Catechese en eerste aankondiging van het Evangelie
Het bijzonder karakter van de catechese, als onderscheiden van de eerste aankondiging van het Evangelie die de bekering voortbracht, drukt zich uit in een dubbele doelstelling: het geloof dat op gang kwam tot rijpheid brengen; en vormen tot het ware leerling-zijn van Christus door grondiger en meer systematische kennis van de persoon en de leer van onze Heer Jezus Christus. Vgl. Bisschoppensynodes, Naar aanleiding van de Bisschoppensynode over Catechese in onze tijd, Boodschap aan het Volk van God over de catechese (28 okt 1977), 1

In de dagelijkse catechetische praktijk echter dient deze catechetisch optimale weg, rekening te houden met de volgende realiteit. Vaak vond de eerste evangelisatie niet plaats. Want nogal wat kinderen, die in hun prille jeugd gedoopt zijn, komen naar de parochiecatechese zonder ooit in het geloof te zijn ingewijd. Er bestaat bij hen geen enkele expliciete en persoonlijke verbondenheid met Christus, maar alleen een aanleg om te geloven ingestort door het doopsel en de aanwezigheid van de Geest. Ofwel hebben de vooroordelen van weinig christelijke gezinnen, of een zogenaamde ‘positivistische’ opvoeding snel grote weerstand en vertrouwen gewekt. Hierbij komen anderen, niet gedoopte, kinderen wier ouders pas laat voor een godsdienstige opvoeding zorgen. Om allerlei praktische redenen valt hun catechumenaat samen met de gewone catechese. Bovendien zijn er veel adolescenten of preadolescenten die zeer lang op de drempel blijven staan. Hoewel zij gedoopt zijn, de gewone catechese volgden, en de sacramenten ontvingen, aarzelen zij om heel hun leven aan Jezus Christus te wijden, indien zij al niet in naam van eigen vrijheid een religieuze opvoeding trachten te ontlopen. Tenslotte zijn ook de volwassenen zelf niet beveiligd tegen de bekoring van twijfel of geloofsafval, vooral wegens het ongeloof van hun milieu. Zo zal ‘catechese’ zich vaak niet alleen moeten bekommeren om het geloof te voeden en te richten. Met Gods genade zal zij het geloof ook wekken, harten openen, bekering bewerken en zo bereiken, dat zij die nog op de drempel van het geloof staan, zich helemaal bij Jezus aansluiten. Deze zorg bepaalt en richt ten dele de toon, de taal en de methodiek van de catechese.

Specifiek doel van de catechese
Maar de catechese blijft bij dit alles haar specifiek doel nastreven: met Gods hulp het nog ontluikende geloof verder laten ontwikkelen, het christelijk leven van de gelovigen van elke leeftijd tot volheid brengen en dagelijks voedsel geven. Het gaat er om, op het niveau van de kennis of van de praktijk, het zaad van het geloof te laten opgroeien, dat de H. Geest bij de eerste boodschap heeft uitgezaaid en dat door het doopsel met kracht werd ingestort.

De catechese richt er zich dus op, het mysterie van Christus ten volle te laten begrijpen onder het licht van het woord, zodanig dat heel de mens ervan doordrongen wordt. Hij die door de genade omgevormd werd tot een nieuw schepsel, legt er zich op toe Christus te volgen en leert binnen de kerkgemeenschap met de dag beter denken zoals Hij, oordelen zoals Hij, handelen volgens zijn geboden, hopen zoals Hij ons daartoe uitnodigt.

Om het nog duidelijker te zeggen: binnen het hele werk van de evangelisatie streeft de catechese ernaar de fase te zijn van het onderricht en de rijping. Eenmaal aanvaardde de christen door het geloof Jezus Christus als de enige Heer, en sloot hij zich door een oprechte bekering van het hart geheel bij Hem aan. Nu streeft hij ernaar die Jezus waaraan hij zich heeft toevertrouwd beter te leren kennen: zijn ‘mysterie’, het Rijk Gods dat Hij aankondigt, de eisen en beloften die vervat zijn in zijn evangelische boodschap, de wegen die Hij wees aan wie Hem wil volgen. Als dus christen-zijn hetzelfde betekend als ‘ja’ zeggen tot Christus, dan moeten wij bedenken dat deze instemming op twee manieren gebeurt. Je vertrouwt je niet alleen aan Gods woord toe en steunt daarop, maar met de dag probeer je ook de diepe betekenis van dit woord beter te begrijpen.

Noodzaak van een systematische catechese

Paulus Vl heeft in zijn toespraak bij de afloop van de vierde algemene vergadering van de bisschoppensynode de vaders geluk gewenst in de volgende bewoordingen: ‘een grote vreugde was het voor ons te bemerken hoe allen de hoogste noodzaak onderstreepten van een goed gestructureerde en coherente catechese; want een dergelijk bewust uitdiepen van het christelijk mysterie zelf onderscheidt de catechese juist van alle andere vormen van verkondiging van Gods woord.’ H. Paus Paulus VI, Toespraak, Aan het einde van de Synode over Catechese in onze tijd (29 okt 1977). AAS 69 (1977) blz 634

Omdat er echter in de praktijk moeilijkheden hieromtrent bestaan, zal het zijn nut hebben enkele karakteristieken van dit onderricht naast vele andere toe te lichten:

  • dit onderricht mag niet geïmproviseerd worden; het moet volgens betrouwbare regels opgezet en volgens een welbepaald systeem gegeven worden, zodat er een vaste lijn insteekt die toelaat het vastgestelde doel te bereiken.
  • het moet de voornaamste en wezenlijke zaken behandelen zonder te willen ingaan op alle omstreden vragen, en zonder te vervallen in theologisch onderzoek of wetenschappelijke exegese;
  • het moet vrij volledig zijn, en in ieder geval niet blijven steken bij de allereerste verkondiging van het christelijk mysterie, zoals het in het kerygma wordt ontvangen.
  • het moet een integrale inwijding zijn in het christendom, open dus voor alle elementen van het christelijk leven.

Natuurlijk is er heel wat occasionele catechese mogelijk ter gelegenheid van gebeurtenissen uit het persoonlijke, sociale en kerkelijk leven. Deze moeten op de juiste wijze benut worden, zoals wij in hoofdstuk Vl nog zullen verduidelijken. Maar toch leg ik de nadruk op het christelijk onderricht dat systematisch en organisch wordt gegeven, juist omdat er van diverse zijde stemmen opgaan die het belang daarvan onderschatten.

Catechese en levenservaring
Het is zinloos orthopraxie uit te spelen tegen orthodoxie. De christelijke godsdienst omvat beide in een nauwe band. Want overtuigde en goed overwogen meningen leiden tot geestdriftig en juist handelen. En de inspanning waardoor christenen worden opgevoed om hier en nu als leerlingen van Jezus te handelen, effent de weg voor een vlotter en dieper begrijpen van het Christusmysterie.

Even zinloos is het aan te sturen op het prijsgeven van een nauwgezette en methodische studie van Christus' boodschap uit naam van een methode die de hoogste waarde toekent aan de levenservaring. Het staat immers vast dat ‘niemand tot de volledige waarheid kan komen alleen op grond van eenvoudige ervaring, d.w.z. zonder een geschikte uitleg van de boodschap van Christus, die de ‘Weg, de Waarheid en het Leven’ is (Joh. 14, 6)’. H. Paus Paulus VI, Toespraak, Aan het einde van de Synode over Catechese in onze tijd (29 okt 1977). AAS 69 (1977) blz. 634

Laat niemand dus een tegenstelling maken tussen de catechese die van existentiële ervaringen vertrekt enerzijds en een traditionele, doctrinele en systematische catechese anderzijds. Congregatie voor de Clerus, Algemeen directorium voor de catechese, Directorium Catechisticum Generale (11 apr 1971), 40.46

Echte catechese is altijd een gestructureerde en systematische initiatie in de Openbaring die God van Zichzelf deed in Jezus Christus. Deze is in het diepe geheugen van de Kerk en in de H. Schriften bewaard en wordt standvastig, doorheen een levende en actieve traditie, van de ene generatie op de andere doorgegeven. Maar een dergelijke Openbaring valt niet los te koppelen van het leven, noch artificieel ervan te scheiden. De Openbaring slaat immers op de ultieme grond en laatste zingeving van het menselijk bestaan, dat in zijn geheel doorlicht wordt om dat bestaan te inspireren of te bekritiseren in het licht van het Evangelie.

Daarom kunnen wij op de catecheten toepassen, wat het Tweede Vaticaans Concilie omtrent de taak van de priesters zei: ‘laten zij opvoeders zijn van de mens en van het menselijk leven in geloof.’ 2e Vaticaans Concilie, Decreet, Over het leven en dienst van de priester, Presbyterorum Ordinis (7 dec 1965), 6

Catechese en sacramenten

De catechese is intrinsiek verbonden met de liturgische en sacramentele vieringen. Want Christus Jezus is in de sacramenten en vooral in de Eucharistie in volheid bezig met de omvorming van de mensen.

Daarom waren in de oude Kerk catechumenaat en inwijding in de sacramenten van Doopsel en Eucharistie identiek. Hoewel de Kerk wat dit aspect betreft afstapte van de vroegere gewoonte, werd in de oudere christelijke gebieden het catechumenaat nooit geheel afgeschaft. Men mag zelfs zeggen dat het weer opbloeit. Vgl. Congregatie voor de Eredienst en de Sacramenten, Orde van dienst voor het catechemunaat, Ordo initiationis christianae adultorum (6 jan 1972) In de jonge kerken van de missie is het veelvuldig in gebruik. In ieder geval bewaart de catechese op een of andere wijze nog steeds haar samenhang met de sacramenten. Enerzijds bestaat een uitnemende vorm van catechese erin de mensen voor te bereiden op het ontvangen van de sacramenten, en leidt ook iedere catechese noodzakelijkerwijze naar de sacramenten van het Geloof. Anderzijds vertoont elke authentieke sacramentspraktijk een catechetisch aspect. Om het anders te zeggen: het sacramentele leven verzwakt en verwordt snel tot zinloos ritualisme als het niet steunt op een juist begrip van de betekenis der sacramenten; en de catechese van haar kant wordt puur intellectueel formalisme, als zij haar levensgrond niet vindt in de praktijk van de sacramenten.

Catechese en kerkelijke gemeenschap
De catechese is tenslotte nauw verbonden met het gewetensvol optreden van de Kerk en van de christenen in de wereld. Wie zich door het geloof bij Christus aansloot en ernaar streeft zijn geloof sterk te maken door de catechese, heeft er nood aan die te beleven in gemeenschap met hen die dezelfde stap hebben gezet. Het gevaar bestaat inderdaad dat de catechese onvruchtbaar wordt, als er geen gemeenschap gevonden wordt die de catechumeen in een bepaald stadium van de catechese opneemt, een gemeenschap die qua geloof en levenswijze christelijk mag heten.

Op de kerkelijke gemeenschap van elk niveau berust aldus een dubbele catechetische verantwoordelijkheid: voorzien in de vorming van haar leden: maar ze ook opvangen in een milieu van mensen en dingen dat hen mogelijk maakt zo volledig mogelijk te beleven wat ze leerden.

De catechese zal dan ook delen in een missionair dynamisme. Als zij juist gegeven wordt, zullen de daardoor gevormde christenen zeker ten harte nemen getuigenis af te leggen van hun geloof, het door te geven aan hun kinderen, het aan anderen te leren kennen, en de mensengemeenschap op alle mogelijke manieren te dienen.

Noodzaak van de catechese in brede zin om het geloof te laten rijpen en te versterken
Zo komt men dus door de catechese geleidelijk aan tot een dieper begrip van het evangelisch kerygma. Het kerygma betekent de eerste aankondiging, de krachtige oproep die de mens eens zodanig overweldigde, dat hij zich in geloof aan Jezus Christus gewonnen gaf. Dat kerygma wordt door de catechese ontwikkeld tot in de impliciete gevolgtrekkingen die daaruit voortvloeien, verhelderd door het gesprek dat meteen een beroep doet op de redenering en begeleid naar een christelijke levensstijl in de Kerk en in de wereld. Dit alles is beslist niet minder evangelisch dan het kerygma zelf, wat sommigen ook mogen beweren. Sommigen menen namelijk dat de catechese noodzakelijkerwijze rationalistisch wordt, waardoor datgene uitdroogt en tenslotte afsterft wat als kerygma levend, spontaan en vol vuur was. Maar de waarheden die door de catechese uitgediept worden, zijn toch dezelfde die het hart van de mens eens raakten, toen hij ze voor het eerst hoorde. Doordat zij dieper begrepen worden verschralen en verdorren zij niet. Integendeel, daardoor krijgen ze meer overtuigingskracht en gewicht voor het leven.

De opvatting van catechese, die hier werd uiteengezet, behoudt tenslotte het pastorale karakter, waardoor de synode zich liet leiden. Die ruimere betekenis van de catechese is niet in strijd met de catechese in engere zin, waaraan men zich vroeger meestal hield in een didactische uiteenzetting: een eenvoudig aanleren van formuleringen die het geloof tot uitdrukking brengen. Neen, die ruimere betekenis sluit de engere in, maar stijgt er meteen boven uit.

Om het kort te zeggen: de catechese is noodzakelijk zowel om het geloof der christenen tot rijpheid te brengen als met het oog op het geloofsgetuigenis dat zij in deze wereld te geven hebben. De catechese probeert in ons, christenen, te bewerken dat “wij samenkomen tot eenheid in het geloof en de kennis van Gods Zoon, tot de volmaakte Man, tot de gehele omvang en volheid van de Christus”. (Ef. 4, 13) Zo kunnen zij aan ieder die dit vraagt duidelijk rekenschap afleggen over de hoop die in ons leeft. Vgl. 1 Pt. 3, 15

Document

Naam: CATECHESI TRADENDAE
Catechese geven in onze tijd
Soort: H. Paus Johannes Paulus II - Postsynodale Apostolische Exhortatie
Auteur: H. Paus Johannes Paulus II
Datum: 16 oktober 1979
Copyrights: © 1980, Wereldkerkdocumenten nr. 7
Bewerkt: 23 juni 2020

Opties

Internetadres
Startpagina van dit document
Inhoudsopgave van dit document
Referenties naar dit document
Referenties vanuit dit document
RK Documenten wordt mogelijk gemaakt door donaties van gebruikers.
© 1999 - 2020, Stg. InterKerk, Schiedam