• Database vol kerkelijke documenten
  • Geloofsverdieping
  • Volledig in het Nederlands
  • Beheerd door vrijwilligers

Zoeken in kerkelijke documenten en berichten

x

DIALOOG TUSSEN CULTUREN VOOR EEN BESCHAVING VAN LIEFDE EN VREDE
Wereldvredeszondag 2001

Aan het begin van een nieuw millennium groeit de hoop dat de verhoudingen tussen mensen in toenemende mate geïnspireerd zullen worden door het ideaal van een waarlijk universele broederschap. Alleen als dit ideaal door allen wordt gedeeld, kan er sprake zijn van duurzame vrede.

Er zijn veel tekenen die erop wijzen dat deze overtuiging dieper geworteld raakt in de geest van mensen. Het belang van deze broederschap wordt verkondigd in de grote 'handvesten' van de rechten van de mens. Het wordt belichaamd in grote internationale organisaties, in het bijzonder in de Verenigde Naties. En de noodzaak ervan is groter dan ooit, gezien het globaliseringsproces dat leidt tot een steeds verdergaande eenwording van economie, cultuur en samenleving. De gelovigen van de verschillende godsdiensten zijn zich steeds meer bewust van het feit dat een relatie met de ene God, de gemeenschappelijke Vader van alle mensen, niet anders dan tot een groter besef van de menselijke broederschap en een broederlijker samenleven kan leiden. Dit principe komt in Gods openbaring in Christus op radicale wijze tot uitdrukking: "De mens zonder liefde kent God niet, want God is liefde" (1 Joh. 4, 8)

Tegelijkertijd valt echter niet te ontkennen dat deze hoopvolle idealen door donkere wolken overschaduwd worden. De mensheid begint dit nieuwe hoofdstuk van haar geschiedenis met nog open wonden. Zij wordt in vele gebieden geteisterd door een verbeten en bloedige strijd en heeft steeds grotere moeite om de solidariteit in stand te houden tussen mensen van verschillende culturen en beschavingen die naast elkaar in hetzelfde gebied leven. We weten allemaal hoe moeilijk het is om verschillen tussen partijen te boven te komen, wanneer eeuwenoude haatgevoelens en ernstige problemen waarvoor geen pasklare oplossingen zijn, een sfeer van boosheid en ergernis scheppen. Maar de toekomst van de vrede wordt evenzeer bedreigd door het onvermogen om op verstandige wijze het hoofd te bieden aan de problemen die voortvloeien uit de nieuwe sociale configuratie die in vele landen het gevolg is van een toegenomen migratie en de nieuwe situatie van mensen van verschillende culturen en beschavingen die naast elkaar leven
Ik wil daarom een dringende oproep doen aan iedereen die in Christus gelooft, om zich, samen met alle mannen en vrouwen van goede wil, te bezinnen op het thema van de dialoog tussen de verschillende culturen en tradities. Deze dialoog is de weg die we moeten volgen om een verzoende wereld te stichten, een wereld die haar toekomst in vertrouwen tegemoet kan zien. Dit thema is cruciaal voor het bereiken van vrede. Ik vind het verheugend dat de Verenigde Naties de aandacht op deze dringende noodzaak hebben gevestigd door 2001 uit te roepen tot het 'Internationale jaar van de dialoog tussen de beschavingen'

Natuurlijk geloof ik niet dat er eenvoudige of kant en klare oplossingen zijn voor een probleem als dit. Het is al moeilijk genoeg om een analyse te maken van de situatie, die voortdurend in beweging is en alle eerder ontworpen modellen op de helling zet. Voorts is er de moeilijkheid van het combineren van principes en waarden die, hoewel in abstracte zin verenigbaar, in de praktijk zich verzetten tegen een simpele synthese. Daarnaast zijn er, op een dieper niveau, altijd de eisen die een ethische betrokkenheid stelt aan individuele mensen, die niet vrij zijn van eigenbelang en menselijke beperkingen.

Juist om die reden denk ik echter dat het goed is om ons met elkaar op deze thema's te bezinnen. Met deze intentie beperk ik mij hier tot het aanreiken van enkele richtlijnen, luisterend naar wat Gods Geest zegt tot de Kerken Vgl. Apok. 2, 7 en tot heel de mensheid op dit belangrijke tijdstip in haar geschiedenis.

De mensheid en haar verschillende culturen
De menselijke situatie beziend, staat men altijd weer verbaasd over de complexiteit en verscheidenheid van menselijke culturen. Elke cultuur onderscheidt zich door haar eigen specifieke ontstaansgeschiedenis en de daaruit voortgekomen kenmerken die haar tot een structureel uniek, oorspronkelijk en organisch geheel maken. Cultuur is de vorm van de menselijke zelfexpressie op zijn reis door de geschiedenis, zowel op het niveau van het individu als dat van sociale groepen. De mens wordt immers voortdurend gedreven door zijn denken en zijn wil om "het goede dat zijn natuur hem meegaf en de waarden" te ontwikkelen, 2e Vaticaans Concilie, Constitutie, Over de Kerk in de wereld van deze tijd, Gaudium et Spes (7 dec 1965), 53 om zijn grondkennis van alle aspecten van het leven, met name aspecten betrekking hebbend op het sociale en politieke leven, op veiligheid en economische ontwikkeling, in een nog verdergaande en systematischere culturele synthese op te nemen en om voeding te geven aan de existentiële waarden en perspectieven, met name in de religieuze sfeer, die het zowel het individu als de gemeenschap mogelijk maken om zich op een waarachtig menselijke manier te ontplooien. Vgl. H. Paus Johannes Paulus II, Toespraak, De mensheid heeft moed nodig voor de toekomst, Voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de wereldorganisatie (5 okt 1995)
Een cultuur wordt altijd gekenmerkt door zowel vaste, blijvende elementen als veranderende en contingente aspecten. Bij de bestudering van een cultuur worden wij in eerste instantie met name getroffen door de aspecten die haar van onze eigen cultuur onderscheiden. Deze aspecten geven iedere cultuur een eigen gezicht, als een amalgaam van zeer karakteristieke elementen. In de meeste gevallen ontwikkelt een cultuur zich op een specifieke plaats, waar geografische, historische en etnische elementen zich op oorspronkelijke en unieke wijze verbinden. Het unieke van iedere cultuur wordt in meer of mindere mate weerspiegeld door de mensen die er de dragers van zijn, in een continu proces waarin mensen door hun cultuur worden beïnvloed en dan weer, al naar gelang hun verschillende capaciteiten en talenten, iets van zichzelf aan de cultuur bijdragen. In elk geval leeft een mens noodzakelijkerwijs in een bepaalde cultuur. Mensen worden gevormd door de cultuur waarvan zij de geest inademen door hun familie en de sociale verbanden die hen omringen, door het onderwijs en door de meest uiteenlopende invloeden van hun omgeving, alleen al door de band die zij hebben met de plaats waar zij wonen. Dit is geen kwestie van determinisme, maar een voortdurende dialectiek tussen de kracht van de aanleg van het individu en de werking van de menselijke vrijheid.
Menselijke ontplooiing en deel uitmaken van een cultuur
De behoefte om de eigen cultuur te aanvaarden als een element dat structuur biedt aan de eigen persoonlijkheid, met name in de beginstadia van het leven, is een universeel gegeven waarvan het belang nauwelijks te hoog kan worden ingeschat. Als een mens niet stevig in een bepaalde 'bodem' is geworteld, loopt hij het risico om op een nog kwetsbare leeftijd blootgesteld te worden aan een overmaat aan conflicterende prikkels die schade zouden kunnen doen aan een rustige en evenwichtige ontwikkeling. Alleen op basis van deze fundamentele relatie met de eigen 'oorsprong' - op het niveau van familie, maar ook in termen van landstreek, maatschappij en cultuur - kunnen mensen een besef van hun nationaliteit ontwikkelen, en cultuur heeft vaak, op de ene plek sterker dan op de andere, een 'nationaal' karakter. De Zoon van God zelf kreeg, doordat Hij mens werd, naast een menselijke familie, ook een land. Hij blijft voor altijd Jezus van Nazaret, de Nazoreeër. Vgl. Mc. 10, 47 Vgl. Lc. 18, 37 Vgl. Joh. 1, 45 Vgl. Joh. 19, 19 Dit is een natuurlijk proces, een samenspel van sociologische en psychologische factoren, dat gewoonlijk positieve en constructieve resultaten oplevert. De liefde voor het eigen land is dan ook een waarde die gekoesterd moet worden, zonder vooringenomenheid, maar met liefde voor heel de menselijke familie Vgl. 2e Vaticaans Concilie, Constitutie, Over de Kerk in de wereld van deze tijd, Gaudium et Spes (7 dec 1965), 75 en onder vermijding van de ziekelijke manifestaties die zich voordoen wanneer het besef ergens bij te horen omslaat in zelfverheffing, de afwijzing van verscheidenheid, en in vormen van nationalisme, racisme en vreemdelingenhaat.

Daarom moet men, hoewel het zeer zeker belangrijk is om de waarden van de eigen cultuur te onderkennen, tevens erkennen dat elke cultuur, als een typisch menselijke en historisch bepaalde realiteit, per definitie zijn beperkingen heeft. Om te voorkomen dat het besef ergens bij te horen omslaat in isolatie, werkt een heldere en onbevooroordeelde kennis van andere culturen heel effectief. Wanneer culturen zorgvuldig en diepgaand worden bestudeerd, blijken er bovendien onder alle uiterlijke verschillen heel vaak belangrijke gemeenschappelijke elementen schuil te gaan. Dit is ook zichtbaar in de historische opeenvolging van culturen en beschavingen. De Kerk, die kijkt naar Christus, die de mens voor zichzelf duidelijk maakt, Vgl. 2e Vaticaans Concilie, Constitutie, Over de Kerk in de wereld van deze tijd, Gaudium et Spes (7 dec 1965), 22 en put uit de ervaring van 2000 jaar geschiedenis, is ervan overtuigd dat "er bij alle veranderingen veel is dat niet verandert". 2e Vaticaans Concilie, Constitutie, Over de Kerk in de wereld van deze tijd, Gaudium et Spes (7 dec 1965), 10 Deze continuïteit is gebaseerd op het fundamentele en universele karakter van Gods plan met de mensheid.

De culturele diversiteit moet daarom worden gezien tegen de bredere achtergrond van de eenheid van de menselijke soort. Deze eenheid vormt reëel gezien het oorspronkelijke historische en ontologische nulpunt in het licht waarvan de diepere betekenis van de culturele diversiteit geïnterpreteerd kan worden. Het is zelfs zo dat alleen een totaalbeeld van zowel de gemeenschappelijke als de onderscheidende elementen het mogelijk maken om de volle waarheid van elke menselijke cultuur te begrijpen en te interpreteren. H. Paus Johannes Paulus II, Toespraak, Tot de 'United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization' (UNESCO), Parijs, De algehele menselijkheid van de mens komt tot uitdrukking in de cultuur (2 juni 1980), 6

Culturele verschillen en wederzijds respect

Culturele verschillen zijn in het verleden vaak een bron van misverstanden tussen volken geweest en hebben aanleiding gegeven tot conflicten en oorlogen. Zelfs in deze tijd zijn wij helaas in verschillende delen van de wereld tot onze steeds grotere ontsteltenis getuige van de agressieve aanspraken van sommige culturen ten opzichte van andere. Deze situatie kan op den duur uitmonden in rampzalige spanningen en conflicten. En op zijn minst bemoeilijkt het de situatie van etnische en culturele minderheden die leven in de context van een culturele meerderheid die anders is dan zij zelf en geneigd is tot vijandige en racistische denk- en handelwijzen.

In het licht hiervan moeten mensen van goede wil zich verdiepen in de fundamentele ethische oriëntatiepunten waardoor de culturele ervaring van een bepaalde gemeenschap wordt gekenmerkt. Culturen worden, net als de mensen die ze doen ontstaan, getekend door het "mysterie van het kwaad" dat in de menselijke geschiedenis werkzaam is Vgl. 2 Tess. 2, 7 en ook culturen hebben behoefte aan reiniging en verlossing. De authenticiteit van iedere menselijke cultuur, de kwaliteit van het onderliggende ethos, en daarmee de validiteit van de morele standpunten, kunnen tot op zekere hoogte worden afgemeten aan de vraag hoeveel gewicht wordt gegeven aan het welzijn van de mens en in hoeverre die cultuur een bevorderende uitwerking heeft voor de menselijke waardigheid op ieder niveau en onder alle omstandigheden.

De radicalisering van de eigen identiteit, die een cultuur resistent maakt tegen iedere heilzame invloed van buitenaf, is op zichzelf al zorgelijk, maar niet minder gevaarlijk is het slaafse conformisme van culturen, althans in een aantal centrale elementen, aan culturele modellen die voortkomen uit de westerse wereld. Losgemaakt van hun christelijke wortels, worden deze modellen vaak geïnspireerd door een levensbenadering die wordt gekenmerkt door secularisme en praktisch atheïsme, en door patronen van een radicaal individualisme. Dit is een zeer wijdverbreid fenomeen, dat wordt ondersteund door machtige mediacampagnes en is gericht op het propageren van een levensstijl, sociale en economische programma's en, volgens de laatste analyse, een omvattende wereldbeschouwing die andere achtenswaardige culturen en beschavingen van binnenuit uitholt. Westerse culturele modellen hebben een grote aantrekkingskracht vanwege hun hoogstaande wetenschappelijke en technische niveau, maar zij geven helaas ook steeds meer blijk van een groeiende menselijke, spirituele en morele verarming. De cultuur die zulke modellen voortbrengt, kenmerkt zich door de fatale poging om het belang van de mens te waarborgen door God, het Hoogste Goed, uit te bannen. Maar, zoals het Tweede Vaticaans Concilie al waarschuwde, "zonder een Schepper verdwijnt immers het schepsel in het niet". Vgl. 2e Vaticaans Concilie, Constitutie, Over de Kerk in de wereld van deze tijd, Gaudium et Spes (7 dec 1965), 36 Een cultuur die geen referentiepunt in God meer heeft, verliest zijn ziel en raakt de weg kwijt en wordt een cultuur van de dood. Dit is genoegzaam aangetoond door de tragische gebeurtenissen van de twintigste eeuw en tekent zich thans af in het nihilisme dat in bepaalde vooraanstaande kringen in de westerse wereld heerst.

Dialoog tussen culturen

Mensen komen tot wasdom door zich tegenover anderen ontvankelijk op te stellen en ruimhartig van zichzelf aan anderen te geven. Dat geldt ook voor culturen. Een cultuur is voor en door mensen gemaakt en moet vervolmaakt worden door middel van dialoog en gemeenschap, op basis van de oorspronkelijke en fundamentele eenheid van de menselijke familie, zoals die uit Gods handen gekomen is, want "uit één mens heeft Hij heel het mensenvolk gemaakt" (Hand. 17, 26).

In dit perspectief is de dialoog tussen culturen - het thema van de boodschap voor deze Wereldvrededag - een intrinsieke eis van zowel de menselijke natuur als van de cultuur. De dialoog beschermt de diversiteit van de culturen als historische en creatieve uitdrukkingsvormen van de onderliggende eenheid van de menselijke familie en sterkt het onderlinge begrip en de gemeenschap. De notie van gemeenschap, die zijn oorsprong heeft in de christelijke openbaring en zijn hoogste vorm vindt in de Drie-enige God Vgl. Joh. 17, 11.21 , impliceert geenszins een saaie uniformiteit of een gedwongen homogenisering of aanpassing. Het geeft veeleer uitdrukking aan de convergentie van een pluriforme verscheidenheid en is daarmee een teken van rijkdom en een belofte van groei.

Dialoog leidt tot erkenning van de diversiteit en stelt de geest open voor de wederzijdse acceptatie en oprechte samenwerking die vereist is voor de fundamentele roeping van de mensheid om een eenheid te vormen. Als zodanig is de dialoog bij uitstek een middel om de beschaving van liefde en vrede te stichten, die mijn eerwaarde voorganger paus Paulus VI aanduidde als het ideaal dat de inspiratie moet vormen voor het culturele, sociale, politieke en economische leven van deze tijd. Aan het begin van het derde millennium moet de weg van de dialoog opnieuw met klem worden aanbevolen aan een wereld die wordt gekenmerkt door een overmaat aan strijd en geweld, een wereld die soms moedeloos is en de tekenen van hoop en vrede niet meer ziet.

Mogelijkheden en risico's van mondiale communicatie
De dialoog tussen culturen is in deze tijd met name geboden vanwege de effecten van de nieuwe communicatietechnologie op het leven van mensen en volken. We leven in een tijd van mondiale communicatie, die de samenleving vormt naar nieuwe culturele modellen die in meer of mindere mate met oude modellen breken. Nauwkeurige en actuele informatie is, althans in principe, voor iedereen in alle delen van de wereld verkrijgbaar.

De vrije stroom van beelden en tekst op wereldwijde schaal brengt niet alleen verandering in de politieke en economische betrekkingen tussen volken, maar zelfs in ons verstaan van de wereld. Het opent een scala aan tot dusver ondenkbare mogelijkheden, maar er zijn ook negatieve en gevaarlijke aspecten aan verbonden. Het feit dat een beperkt aantal landen het monopolie op deze culturele 'industrie' heeft en dat zij hun producten leveren aan een steeds groter publiek in alle uithoeken van de wereld, kan een sterke factor zijn bij de ondermijning van de culturele diversiteit. Met deze producten worden impliciet ook waardestelsels overgebracht, hetgeen kan leiden tot een beroving en verlies van de culturele identiteit van hen die ze ontvangen.

Het vraagstuk van de migratie
Een stijl en cultuur van dialoog-voeren is met name van belang met betrekking tot het complexe vraagstuk van de migratie, dat in deze tijd een belangrijk sociaal verschijnsel vormt. De trek van grote aantallen mensen van het ene deel van de aardbol naar het andere is voor de betrokkenen vaak een verschrikkelijke odyssee en het brengt een vermenging van tradities en gebruiken met zich mee die een merkbare terugslag heeft op zowel het land waar mensen vandaan komen als op het land waar zij zich vestigen. De wijze waarop de migranten door een land worden ontvangen en de mate waarin zij in hun nieuwe omgeving integreren, vormen tevens een indicatie voor de al dan niet effectieve dialoog die er tussen de verschillende culturen gaande is.

Er wordt dezer dagen veel gesproken over het vraagstuk van de culturele integratie en het is niet eenvoudig om tot in detail uit te werken hoe de rechten en plichten van de ontvangende partij en die van de mensen die opgevangen worden, op een evenwichtige en eerlijke manier kunnen worden gewaarborgd. Migratie heeft zich in de geschiedenis in alle mogelijke vormen voorgedaan, met heel verschillende resultaten. In veel beschavingen heeft immigratie nieuwe groei en een verrijking opgeleverd. In andere gevallen is er een culturele scheiding blijven bestaan tussen de locale bevolking en de immigranten, maar heeft men wel bewezen dat men naast elkaar kan leven, elkaar respecteert en de diversiteit aan gebruiken accepteert of tolereert. Helaas zijn er ook nog steeds situaties waarin de moeilijkheden die zich voordoen bij het samenkomen van verschillende culturen, nooit overwonnen zijn en de daaruit voortvloeiende spanningen de oorzaak zijn geworden dat er op gezette tijden conflicten uitbreken.

Voor zo'n complexe problematiek bestaan geen 'wonderformules'. We moeten echter wel een aantal fundamentele ethische grondslagen vaststellen die als referentiepunt kunnen dienen. In de eerste plaats is het belangrijk om het principe voor ogen te houden dat immigranten altijd behandeld moeten worden met het respect dat ieder mens op grond van zijn waardigheid toekomt. Als het gaat om de beperking van de instroom van immigranten, mag naast de aandacht die terecht geschonken wordt aan het algemeen belang, dit principe niet worden veronachtzaamd. Het is de kunst om een combinatie te vinden van de opvang die ieder mens toekomt, zeker als hij in nood verkeert, en een inschatting van wat er nodig is om zowel de plaatselijke bevolking als de nieuwkomers een waardig en vreedzaam leven te laten leiden. De culturele gebruiken die de immigranten meebrengen, dienen te worden gerespecteerd en geaccepteerd, zolang zij niet ingaan tegen de uit het natuurrecht voortvloeiende universele ethische waarden of tegen fundamentele mensenrechten.

Document

Naam: DIALOOG TUSSEN CULTUREN VOOR EEN BESCHAVING VAN LIEFDE EN VREDE
Wereldvredeszondag 2001
Soort: H. Paus Johannes Paulus II - Boodschap
Auteur: H. Paus Johannes Paulus II
Datum: 8 december 2000
Copyrights: © 2000, SRKK, Utrecht
Bewerkt: 31 maart 2018

Opties

Internetadres
Print deze pagina
Dit document bestellen
Startpagina van dit document
Referenties naar dit document
Referenties vanuit dit document
 
|
Pagina delen: 
RK Documenten wordt mogelijk gemaakt door donaties van gebruikers.
© 1999 - 2019, Stg. InterKerk, Schiedam